Zachowek — komu przysługuje, ile wynosi i jak go dochodzić?

Komu przysługuje zachowek?

Zachowek chroni określone osoby z najbliższej rodziny zmarłego. Uprawnieni mogą być jego dzieci i dalsi zstępni, czyli wnuki lub prawnuki, małżonek oraz rodzice — jeśli w danej sytuacji dziedziczyliby z ustawy. Samo pokrewieństwo nie wystarcza: trzeba ustalić, kto byłby powołany do spadku i w jakiej części.

• Dzieci i dalsi zstępni. Wnuk co do zasady nie ma własnego zachowku, jeżeli do dziedziczenia dochodzi jego rodzic. Inaczej może być na przykład wtedy, gdy rodzic zmarł przed spadkodawcą albo został skutecznie wydziedziczony.
• Małżonek. Znaczenie ma sytuacja prawna małżeństwa. Były małżonek po prawomocnym rozwodzie nie należy do tego kręgu; odrębnej oceny wymagają między innymi separacja i wyłączenie od dziedziczenia.
• Rodzice. Mogą być uprawnieni, gdy do dziedziczenia nie dochodzą zstępni zmarłego. Mogą dziedziczyć również razem z jego małżonkiem — pozostawanie przez zmarłego w małżeństwie samo w sobie nie wyłącza rodziców.

Rodzeństwo i partner życiowy bez ślubu nie uzyskują prawa do zachowku wyłącznie z powodu tej relacji ze zmarłym. Podstawowe reguły wynikają z art. 991 Kodeksu cywilnego, a zasady dziedziczenia przez rodziców — z art. 932. Zobacz także kolejność dziedziczenia ustawowego i udziały spadkobierców.

Zachowek jest roszczeniem o pieniądze. Nie daje automatycznie udziału we własności mieszkania ani prawa do otrzymania konkretnego przedmiotu. Roszczenie może powstać dopiero po śmierci spadkodawcy.

Ile wynosi zachowek i jak go obliczyć?

Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jest to dwie trzecie wartości udziału, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym spadkodawcy. Nie chodzi więc o połowę lub dwie trzecie całego majątku.

1. Ustal udział wynikający z dziedziczenia ustawowego, z uwzględnieniem szczególnych reguł obliczania zachowku.
2. Oblicz podstawę zachowku: wartość majątku spadkowego po odjęciu uwzględnianych długów, powiększoną o darowizny i inne przysporzenia doliczane zgodnie z ustawą. Ta podstawa nazywa się substratem zachowku.
3. Pomnóż podstawę przez udział ustawowy i właściwy ułamek: 1/2 albo 2/3.
4. Uwzględnij to, co uprawniony już otrzymał na pokrycie zachowku.

Odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia i wydziedziczenie nie wpływają jednakowo na obliczany udział. Trzeba uwzględnić szczególne reguły z art. 992–997 Kodeksu cywilnego. Przykład nie zastępuje wyliczenia dla konkretnej rodziny.

Darowizna mieszkania a zachowek — czy po 10 latach nie ma już roszczenia?

Nie ma zasady, że każda darowizna przestaje mieć znaczenie po dziesięciu latach. Wyłączenie dotyczy darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed śmiercią na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Jeśli obdarowany należy do jednej z tych grup, sam upływ dziesięciu lat nie wyłącza doliczenia darowizny.

Nie dolicza się drobnych, zwyczajowo przyjętych prezentów. Ustawa przewiduje też inne wyłączenia, między innymi dotyczące darowizn sprzed małżeństwa przy obliczaniu zachowku małżonka. Liczą się zatem status obdarowanego i okoliczności darowizny, a nie potoczny podział na „bliskich” i „obcych”.

Przedmiot darowizny wycenia się według jego stanu z dnia darowania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Kwota wpisana wiele lat temu do aktu notarialnego nie musi być właściwą kwotą do obecnego obliczenia. Podstawę stanowią art. 994–995 Kodeksu cywilnego.

Co, jeśli część majątku już otrzymano?

Zachowek nie jest dodatkową premią obok wszystkiego, co otrzymał uprawniony. Jeżeli należny zachowek wynosi 150 000 zł, a uprawniony otrzymał już na jego pokrycie spadek o wartości 50 000 zł, do uzupełnienia pozostaje 100 000 zł, o ile nie ma innych zaliczeń lub ograniczeń.

Na zachowek dziecka mogą być zaliczone również poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania i wykształcenia, lecz tylko w zakresie przekraczającym przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku. Nie oznacza to automatycznego doliczania całego czesnego do podstawy zachowku. Sprawy obejmujące fundację rodzinną wymagają dodatkowo zastosowania odrębnych przepisów.

Czy zachowek przysługuje bez testamentu?

Tak, może przysługiwać także przy dziedziczeniu ustawowym. Dotyczy to na przykład sytuacji, gdy wskutek wcześniejszych darowizn w spadku pozostał niewielki majątek albo nie pozostało nic. Samo powołanie do spadku nie przesądza, że zachowek został pokryty.

Przedawnienie zachowku — od kiedy liczyć pięć lat?

Termin wynosi co do zasady pięć lat, ale jego początek zależy od podstawy żądania i osoby zobowiązanej. Nie należy dowolnie wybierać między datą śmierci a datą ogłoszenia testamentu.

Podstawy: art. 1007 Kodeksu cywilnego oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 lutego 2015 r., I CSK 753/13 — treść w SAOS.

Samo wysłanie wezwania do zapłaty nie przerywa biegu przedawnienia. Nie należy więc zakładać, że korespondencja lub oczekiwanie na zakończenie innej sprawy spadkowej zawsze zabezpieczają termin. Skutki dotychczasowych czynności trzeba ocenić na podstawie art. 118 i 121–124 Kodeksu cywilnego oraz okoliczności sprawy.

Pominięcie w testamencie a wydziedziczenie

Pominięcie polega na przekazaniu spadku innym osobom. Samo w sobie nie pozbawia zachowku. Wydziedziczenie ma natomiast prowadzić do pozbawienia tego prawa i wymaga ustawowej przyczyny wskazanej w testamencie.

Przyczyną może być między innymi uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy. Nie każdy konflikt czy okres bez kontaktu spełnia jednak tę przesłankę. Znaczenie mają rzeczywisty przebieg relacji, dowody i ewentualne przebaczenie. Reguły określają art. 1008–1011 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli wydziedziczenie jest nieskuteczne, można dochodzić zachowku, ale nadal trzeba wykazać pozostałe przesłanki żądania i jego wysokość. Z kolei dzieci wydziedziczonego dziecka spadkodawcy mogą mieć własne prawo do zachowku, nawet gdy ich rodzic żyje. Nie jest to automatyczne „przeniesienie” jego roszczenia.

Jak dochodzić zachowku?

Najpierw należy sprawdzić podstawę roszczenia, obliczyć kwotę i ustalić właściwą osobę zobowiązaną. W pierwszej kolejności odpowiedzialność dotyczy spadkobiercy. Gdy zachowku nie można od niego uzyskać, ustawa przewiduje odpowiedzialność kolejnych osób, w tym zapisobiercy windykacyjnego, a następnie obdarowanego. Istotne są granice tej odpowiedzialności, własny zachowek zobowiązanego oraz kolejność darowizn — art. 999–1001 Kodeksu cywilnego.

Po analizie można przygotować uzasadnione wezwanie do zapłaty i podjąć negocjacje. Ugoda pozwala uzgodnić kwotę i sposób rozliczenia. Jeśli porozumienia nie ma, pozostaje rozważenie pozwu o zapłatę zachowku wraz z odpowiednimi dowodami. Spór może dotyczyć nie tylko samego prawa, lecz także wyceny nieruchomości, wartości darowizn czy zakresu wcześniejszych rozliczeń.

Otrzymałeś wezwanie do zapłaty zachowku?

Kwota podana w piśmie nie przesądza jeszcze, ile rzeczywiście należy zapłacić. Warto sprawdzić uprawnienie żądającego, obliczenia, wycenę majątku, otrzymane przez niego przysporzenia oraz przedawnienie. Jeżeli doręczono już pozew, trzeba również sprawdzić termin na odpowiedź wyznaczony przez sąd.

Zobowiązany może żądać odroczenia płatności lub rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron; samo powołanie się na brak gotówki nie gwarantuje uwzględnienia wniosku. Możliwości te przewiduje art. 997¹ Kodeksu cywilnego.

Jakie dokumenty przygotować?

• Akt zgonu, informacje o najbliższej rodzinie i dokumenty potwierdzające pokrewieństwo lub małżeństwo.
• Testament, protokół jego otwarcia i ogłoszenia oraz postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia — jeśli zostały sporządzone.
• Dokumenty dotyczące majątku, darowizn i długów, na przykład akty notarialne, numery ksiąg wieczystych i potwierdzenia przelewów.
• Wezwania do zapłaty, korespondencję, ugody i pisma sądowe, z informacją, kiedy je doręczono.
• Dowody dotyczące wydziedziczenia lub innych spornych okoliczności, jeśli mają znaczenie w sprawie.

Nie musisz mieć od razu wszystkich dokumentów. Ważne, aby wskazać również brakujące informacje i otrzymane pisma z terminem na odpowiedź.

Pomoc prawna w sprawie o zachowek

Pomagamy osobom dochodzącym zachowku i osobom, od których żąda się zapłaty. Analizujemy dokumenty, obliczamy roszczenie, przygotowujemy wezwania do zapłaty i odpowiedzi, prowadzimy negocjacje oraz reprezentujemy klientów przed sądem. Zobacz zakres pomocy kancelarii w sprawach spadkowych.

Kancelaria Adwokacka Jarosława Wróblewskiego
ul. Śródmiejska 21/1, 68-200 Żary
Pomoc również dla klientów z Żagania i okolic.