Dziedziczenie długów — jak odrzucić spadek i ograniczyć odpowiedzialność?

Jakie długi mogą wejść do spadku?

Z chwilą śmierci na spadkobierców przechodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, z wyjątkiem tych ściśle związanych z jego osobą albo przechodzących na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia. W praktyce trzeba sprawdzić między innymi kredyty, pożyczki, zaległe rachunki, zobowiązania podatkowe, prawomocnie zasądzone należności i długi związane z działalnością.

Do długów spadkowych zalicza się również określone w ustawie koszty pogrzebu i postępowania spadkowego, roszczenia o zachowek oraz obowiązki wykonania zapisów zwykłych i poleceń. Sam wykaz umów znalezionych w domu może więc nie pokazywać pełnego obrazu.

Zobacz najpierw: kto dziedziczy i w jakiej kolejności →

Przyjęcie wprost, dobrodziejstwo inwentarza czy odrzucenie?

Prawo przewiduje trzy podstawowe decyzje. Nie ma jednej odpowiedzi dobrej dla każdej rodziny — wybór zależy od wartości majątku, wysokości zobowiązań, dostępnych informacji i tego, kto wejdzie do dziedziczenia po odrzuceniu.

Jak liczyć 6 miesięcy na przyjęcie lub odrzucenie spadku?

Termin biegnie od dnia, w którym konkretny spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Dla osoby dziedziczącej bezpośrednio może to być wiadomość o śmierci i relacji rodzinnej. Dla osoby wchodzącej do dziedziczenia po odrzuceniu przez krewnego — dopiero wiadomość o tym odrzuceniu i własnym powołaniu. Każdą sytuację ocenia się oddzielnie.

Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o zezwolenie.

Jak odrzucić spadek — sąd lub notariusz

Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo przed właściwym sądem rejonowym; może je też odebrać sąd spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku. Sam telefon do banku, e-mail do wierzyciela czy rodzinne ustalenie nie wywołują skutku odrzucenia.

Oświadczenie powinno wskazywać spadkodawcę, tytuł powołania i wybraną decyzję. Trzeba też podać znane osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty i miejsce ich przechowania. Dokumenty wymagane przez sąd lub notariusza zależą od stanu sprawy.

Zobacz też: stwierdzenie nabycia spadku — sąd czy notariusz →

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Odrzucenie przez rodzica nie obejmuje automatycznie dziecka. Rodzic jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, dlatego jego dzieci mogą zostać powołane do dziedziczenia. Trzeba wtedy osobno ustalić początek ich terminu i sposób reprezentacji.

Od 15 listopada 2023 r. zezwolenie sądu nie jest wymagane w określonym przypadku wskazanym w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica, oświadczenie składa rodzic mający władzę rodzicielską w tym zakresie, działa za zgodą drugiego uprawnionego rodzica albo wspólnie z nim, a inni powołani zstępni rodziców dziecka również odrzucają spadek.

Jeżeli te warunki nie są spełnione albo rodzice nie są zgodni, potrzebne może być zezwolenie sądu. Gdy postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku już się toczy, zezwolenie w przewidzianym ustawą zakresie wydaje sąd spadku; w pozostałych przypadkach właściwość trzeba ustalić na podstawie stanu sprawy.

Dobrodziejstwo inwentarza — na czym naprawdę polega ochrona?

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Nie oznacza jednak, że wierzyciel zawsze może prowadzić egzekucję wyłącznie z przedmiotów odziedziczonych. Ograniczona jest kwota odpowiedzialności, a nie automatycznie katalog majątku, z którego wierzyciel może dochodzić zapłaty.

Wykaz a spis inwentarza

Wykaz inwentarza może złożyć spadkobierca w sądzie albo przed notariuszem. Powinien z należytą starannością wskazać przedmioty należące do spadku, ich wartość oraz długi; po ujawnieniu nowego składnika lub długu wykaz trzeba uzupełnić. Spis inwentarza sporządza komornik zgodnie z procedurą sądową i również obejmuje aktywa, długi oraz wartość stanu czynnego spadku.

Podstępne pominięcie składników majątku albo wpisanie nieistniejących długów może prowadzić do utraty ograniczenia odpowiedzialności. Znaczenie ma również kolejność spłacania wierzycieli: spadkobierca, który wiedział albo przy należytej staranności mógł wiedzieć o innych długach, nie powinien dowolnie zaspokajać tylko wybranych wierzycieli.

Co się dzieje, gdy spadkobierców jest kilku?

Do chwili działu spadku spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe solidarnie. Wierzyciel może więc skierować żądanie do jednego z nich, a osoba, która zapłaciła, może później rozliczać się z pozostałymi stosownie do ich udziałów. Po dziale spadku odpowiedzialność spadkobierców jest co do zasady proporcjonalna do wielkości udziałów.

Solidarność nie znosi ograniczenia wynikającego z dobrodziejstwa inwentarza, ale może mieć znaczenie praktyczne dla osoby, do której wierzyciel zwróci się jako pierwszej. Dlatego przy kilku spadkobiercach warto wspólnie uporządkować wykaz długów, dokumenty i plan dalszych czynności.

Co przygotować przed poradą w sprawie długów spadkowych?

Im pełniejszy zestaw informacji, tym szybciej można ocenić termin, ryzyko i możliwe działania. Nie trzeba mieć wszystkiego — ważne jest też jasne wskazanie, których danych jeszcze brakuje.

Sprawdź zakres pomocy kancelarii w sprawach spadkowych →