Spis treści
- Ratowanie jednego dobra kosztem innego
- Czym jest stan wyższej konieczności?
- Jakie warunki trzeba ocenić?
- Czym różni się od obrony koniecznej?
- Dlaczego sam dobry zamiar nie wystarcza?
- Przekroczenie granic stanu wyższej konieczności
- Pomoc prawna w ocenie zdarzenia
Ratowanie jednego dobra kosztem innego
Ratowanie człowieka z pożaru może wymagać wyważenia cudzych drzwi. Uniknięcie potrącenia pieszego może wiązać się z uszkodzeniem mienia. W takich sytuacjach powstaje pytanie, czy naruszenie jednego dobra w celu ochrony innego uzasadnia wyłączenie odpowiedzialności karnej.
Stan wyższej konieczności pozwala ocenić takie zdarzenia, ale nie usprawiedliwia automatycznie każdego działania podjętego w stresie. Trzeba zbadać rzeczywiste zagrożenie, dostępne sposoby jego uniknięcia oraz dobra, które zostały poświęcone i uratowane.
Czym jest stan wyższej konieczności?
Instytucję tę reguluje art. 26 Kodeksu karnego. Przepis wymaga działania w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego dobru chronionemu prawem, którego nie można inaczej uniknąć. Zagrożenie może pochodzić np. od pożaru, działania zwierzęcia, awarii lub zachowania człowieka.
Art. 26 § 1 dotyczy sytuacji, w której poświęcone dobro ma wartość niższą od ratowanego. Ustawa nie wymaga, aby różnica wartości była zawsze „znaczna”. Przy spełnieniu pozostałych warunków ta postać stanu wyższej konieczności wyłącza bezprawność czynu.
Art. 26 § 2 obejmuje natomiast sytuację, gdy dobro poświęcone nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego. Ta postać wyłącza winę, a nie bezprawność działania. Dlatego nie należy całego art. 26 opisywać jako pozwolenia na każde naruszenie prawa w imię ratowania czegoś ważniejszego.
Jakie warunki trzeba ocenić?
- Bezpośredniość niebezpieczeństwa. Musi istnieć realne, dostatecznie bliskie zagrożenie. Samo przypuszczenie, że w nieokreślonej przyszłości wydarzy się coś niebezpiecznego, nie wystarcza.
- Brak innego sposobu uniknięcia zagrożenia. Należy uwzględnić rozwiązania rzeczywiście dostępne w chwili zdarzenia. Jeżeli zagrożenie można skutecznie usunąć bez poświęcania dobra lub mniej szkodliwym sposobem, ma to znaczenie dla oceny konieczności działania.
- Relację wartości dóbr. Porównanie nie sprowadza się do ceny przedmiotów. Inaczej ocenia się zagrożenie życia, zdrowia, wolności czy mienia, a dodatkowo znaczenie ma rozmiar grożącej szkody.
- Cel ratunkowy. Działanie musi zmierzać do usunięcia niebezpieczeństwa, nie do zemsty, uzyskania korzyści lub wyrządzenia szkody pod pozorem pomocy.
Przykładowo, wyważenie drzwi do pomieszczenia, w którym człowiekowi bezpośrednio zagraża pożar, może spełniać te warunki, jeżeli nie ma innej skutecznej drogi ratunku. Nie oznacza to, że każde uszkodzenie drzwi uzasadniane „obawą o sąsiada” jest automatycznie zgodne z prawem.
Czym różni się od obrony koniecznej?
Obrona konieczna z art. 25 k.k. służy odpieraniu bezpośredniego, bezprawnego zamachu. Działanie obronne jest skierowane przeciwko napastnikowi.
Stan wyższej konieczności dotyczy uchylenia niebezpieczeństwa i może wiązać się z naruszeniem dobra osoby, która nie spowodowała zagrożenia. Wymaga również sprawdzenia, czy niebezpieczeństwa nie można było inaczej uniknąć. Nie należy więc przenosić warunków jednej instytucji na drugą.
Dlaczego sam dobry zamiar nie wystarcza?
Gwałtowny manewr kierowcy w celu uniknięcia potrącenia wymaga oceny sytuacji drogowej, rzeczywistych możliwości reakcji oraz zagrożenia stworzonego dla innych osób. Samo powołanie się na panikę nie przesądza o braku odpowiedzialności.
Podobnie ratowanie życia pacjenta bez możliwości uzyskania jego zgody nie powinno być sprowadzane do ogólnego przykładu z art. 26. Działania medyczne podlegają także szczególnym przepisom o zgodzie i udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Ocena zależy od właściwej dla danej sytuacji podstawy prawnej.
W przypadku osób mających szczególny obowiązek chronić określone dobro, nawet z narażeniem się na niebezpieczeństwo osobiste, trzeba uwzględnić ograniczenie z art. 26 § 4. Dotyczy ono powoływania się na § 2 przy poświęceniu dobra, które dana osoba ma szczególny obowiązek chronić; nie jest ogólnym wyłączeniem całego art. 26 wobec wszystkich ratowników.
Przekroczenie granic stanu wyższej konieczności
Jeżeli granice zostały przekroczone, art. 26 § 3 k.k. umożliwia sądowi nadzwyczajne złagodzenie kary albo odstąpienie od jej wymierzenia. Nie jest to automatyczny skutek każdego działania motywowanego chęcią pomocy.
Trzeba odróżnić ustalenie, że spełniono wszystkie warunki stanu wyższej konieczności, od ustalenia przekroczenia jego granic. Znaczenie mają dowody dotyczące zagrożenia i czasu na reakcję, nie samo przekonanie uczestnika, że postąpił słusznie.
Pomoc prawna w ocenie zdarzenia
Do analizy przydatne są nagrania, zdjęcia, dokumentacja interwencji, dane świadków i możliwie dokładna chronologia. Pomoc może obejmować ocenę podstaw odpowiedzialności, przygotowanie wniosków dowodowych oraz obronę w postępowaniu przygotowawczym i sądowym. Zakres pomocy opisujemy w zakładce sprawy karne.
Kancelaria Adwokacka Jarosława Wróblewskiego, Śródmiejska 21/1, Żary. Telefon: 512 863 338. E-mail: kancelariazary@gmail.com.
