Spis treści
- Kiedy można bronić siebie lub innej osoby?
- Obrona konieczna w Kodeksie karnym
- Jakie warunki musi spełniać obrona?
- Przykłady wymagają oceny całego zdarzenia
- Przekroczenie granic i niepodleganie karze
- Co ma znaczenie dla obrony w postępowaniu?
Kiedy można bronić siebie lub innej osoby?
Osoba zaatakowana ma prawo odpierać bezpośredni, bezprawny zamach. Obrona konieczna może dotyczyć życia, zdrowia, wolności, mienia i innych dóbr chronionych prawem. Można bronić nie tylko siebie, lecz także innej osoby.
Nie każde użycie siły w odpowiedzi na konflikt mieści się jednak w granicach obrony koniecznej. Istotne są przebieg ataku, jego niebezpieczeństwo, czas podjęcia obrony oraz sposób działania osoby broniącej się.
Obrona konieczna w Kodeksie karnym
Podstawę stanowi art. 25 Kodeksu karnego. Działanie spełniające warunki obrony koniecznej nie jest przestępstwem, nawet jeżeli powoduje szkodę po stronie napastnika. Nie oznacza to nieograniczonego prawa do wyrządzania mu krzywdy.
Trzeba odróżnić trzy sytuacje: obronę w dozwolonych granicach, ich przekroczenie oraz szczególne przypadki, w których mimo przekroczenia granic osoba broniąca się nie podlega karze. Różnice te mają znaczenie dla oceny odpowiedzialności i rozstrzygnięcia sprawy.
Jakie warunki musi spełniać obrona?
- Zamach jest bezpośredni. Atak już trwa albo zagrożenie jego rozpoczęciem jest na tyle bliskie i rzeczywiste, że wymaga obrony. Sama obawa przed możliwym konfliktem w przyszłości nie wystarcza.
- Zamach jest bezprawny. Nie można powołać się na obronę konieczną tylko dlatego, że nie akceptuje się zgodnej z prawem czynności funkcjonariusza. Jeżeli zarzut dotyczy bezprawnego zachowania, trzeba zbadać rzeczywisty przebieg tej czynności.
- Działanie służy odparciu zamachu. Zemsta lub ukaranie napastnika po zakończeniu zagrożenia nie są tym samym co obrona.
- Sposób obrony odpowiada niebezpieczeństwu zamachu. Ocenia się m.in. intensywność ataku, przewagę napastnika, użyte narzędzia i możliwość skutecznego odparcia zagrożenia. Nie jest to proste porównanie wartości uszkodzonych przedmiotów ani wymóg użycia identycznego narzędzia jak napastnik.
Ochrona życia i zdrowia ma szczególne znaczenie, ale nie usuwa granic obrony. Nie można z góry uznać, że każdy atak na zdrowie usprawiedliwia dowolny sposób działania. Również ocena użycia niebezpiecznego narzędzia zależy od okoliczności, a nie od jednej ogólnej reguły.
Przykłady wymagają oceny całego zdarzenia
Jeżeli ktoś szarpie inną osobę i próbuje zabrać jej torbę, działanie zmierzające do przerwania ataku może stanowić obronę konieczną. Inaczej trzeba ocenić dalsze bicie napastnika, gdy atak już ustał. Znaczenie ma moment, w którym zagrożenie rzeczywiście się zakończyło.
Podobnie wtargnięcie do mieszkania i atak na domownika uzasadniają ocenę prawa do obrony. Nie pozwalają jednak bez znajomości przebiegu zdarzenia przesądzić, że każde późniejsze działanie było dozwolone. Krótki opis nie zastępuje analizy nagrań, obrażeń i relacji świadków.
Jeżeli źródłem zagrożenia jest np. pożar, a ratowanie człowieka wymaga uszkodzenia cudzego mienia, zastosowanie może mieć inna instytucja: stan wyższej konieczności.
Przekroczenie granic i niepodleganie karze
Art. 25 § 2 k.k. pozwala sądowi nadzwyczajnie złagodzić karę, a nawet odstąpić od jej wymierzenia w razie przekroczenia granic obrony koniecznej. Dotyczy to w szczególności sposobu obrony niewspółmiernego do niebezpieczeństwa zamachu. Jest to możliwość przewidziana dla sądu, nie gwarancja określonego wyniku.
Odrębne znaczenie ma art. 25 § 2a. Przewiduje niepodleganie karze za przekroczenie granic przy odpieraniu zamachu polegającego na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu lub na przylegający ogrodzony teren, a także zamachu poprzedzonego takim wdarciem. Wyjątek dotyczy przekroczenia rażącego.
Z kolei art. 25 § 3 dotyczy przekroczenia granic pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu. Nie każdy stres albo zdenerwowanie spełniają ten warunek. Niepodleganie karze na tej podstawie należy odróżnić od ustalenia, że granice obrony w ogóle nie zostały przekroczone; nie oznacza ono automatycznie wyroku uniewinniającego.
Co ma znaczenie dla obrony w postępowaniu?
W sprawie warto możliwie dokładnie odtworzyć kolejność zdarzeń: kto rozpoczął atak, jak przebiegał, jakie występowało zagrożenie i kiedy ustało. Pomocne mogą być nagrania monitoringu, zdjęcia obrażeń, dokumentacja medyczna i dane świadków. Należy zachować oryginalne materiały i nie zmieniać ich treści.
Pomoc adwokata może obejmować analizę dowodów, ocenę przesłanek obrony koniecznej, przygotowanie wniosków dowodowych oraz obronę w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem. Nie można obiecać uniewinnienia przed zbadaniem sprawy. Zakres usług przedstawiamy w zakładce sprawy karne.
Kancelaria Adwokacka Jarosława Wróblewskiego, Śródmiejska 21/1, Żary. Telefon: 512 863 338. E-mail: kancelariazary@gmail.com.
