Prawo karne · art. 162 KK
Nieudzielenie pomocy — kiedy trzeba reagować?
Art. 162 KK — najważniejsze zasady
§ 1 — obowiązek pomocy. Przepis dotyczy człowieka w bezpośrednim zagrożeniu śmiercią lub ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu. Za nieudzielenie mu dostępnej pomocy, niewiążącej się z takim zagrożeniem dla pomagającego lub innej osoby, przewidziano do 3 lat pozbawienia wolności.
§ 2 — wyjątki. Przepis wyłącza przestępstwo, gdy pomoc wymagałaby od pomagającego poddania się zabiegowi lekarskiemu albo gdy odpowiednia instytucja lub osoba może udzielić pomocy niezwłocznie.
Ktoś źle się czuje w domu. Znajomy po imprezie nie reaguje. Na ulicy leży człowiek, a przechodnie zakładają, że pomoc wezwał już ktoś inny. W takich sytuacjach pytanie nie brzmi wyłącznie: „Czy wypada pomóc?”. Trzeba również ustalić, czy powstał prawny obowiązek działania.
Nie każdy brak reakcji oznacza jednak przestępstwo. Znaczenie mają rzeczywiste zagrożenie, możliwość pomocy oraz to, co dana osoba rozpoznawała w chwili zdarzenia — a nie tylko wiedza uzyskana później.
Poniższe przykłady są sytuacjami modelowymi. Nie opisują konkretnych klientów ani nie przesądzają wyniku podobnej sprawy.
„Myślałem, że mu przejdzie” — niewezwanie pomocy w domu
Bliska osoba skarży się na złe samopoczucie. Domownicy uznają, że powinna odpocząć. Jej stan się pogarsza, ale nikt nie wzywa pomocy. Po zdarzeniu pojawia się pytanie, czy należało zareagować wcześniej.
Nie można odpowiedzieć na nie wyłącznie na podstawie późniejszej diagnozy. Trzeba odtworzyć przebieg zdarzenia: jakie objawy były widoczne, co chora osoba mówiła, jak zmieniał się jej stan i co wiedzieli obecni. Inaczej ocenia się nierozpoznane zagrożenie, a inaczej dostrzeganie poważnego pogorszenia i świadome pozostawienie chorego bez dostępnej pomocy.
Sam zgon w domu nie oznacza automatycznie winy domowników. Z drugiej strony do odpowiedzialności z art. 162 KK nie jest konieczne, aby osoba potrzebująca pomocy zmarła. Przedmiotem oceny jest również samo zaniechanie w warunkach określonych w przepisie.
„Przecież był pijany” — pozornie oczywiste wyjaśnienie
Po spotkaniu znajomy leży i trudno nawiązać z nim kontakt. Pozostali uznają, że musi się wyspać. Podobna sytuacja może dotyczyć osoby leżącej na przystanku: ktoś czuje alkohol i odchodzi, nie sprawdzając, czy potrzebna jest pomoc.
Zapach alkoholu nie rozstrzyga, dlaczego człowiek nie reaguje ani czy jego stan jest bezpieczny. W ocenie prawnej istotne będzie, jakie oznaki zagrożenia były dostrzegalne i jak świadek je rozumiał. Samo powołanie się na przekonanie, że ktoś był nietrzeźwy, nie kończy analizy.
Nie trzeba samodzielnie stawiać diagnozy, żeby zgłosić niepokojącą sytuację służbom. Dyspozytorowi należy przekazać również informację o alkoholu lub innych substancjach, jeśli jest znana.
„Nie chciał karetki” — czy można na tym poprzestać?
Chory mówi: „Nie dzwoń, nic mi nie jest”. Później przestaje odpowiadać logicznie albo traci kontakt z otoczeniem. Osoba obecna nadal powołuje się na wcześniejszą odmowę.
Ważne jest, kiedy i w jakim stanie odmowa została wyrażona oraz czy sytuacja później się zmieniła. Prawo pacjenta do świadomej odmowy świadczenia zdrowotnego nie jest tym samym co uznanie każdej wypowiedzi osoby w złym stanie za powód do całkowitego zaniechania reakcji.
Wezwanie służb i opisanie im sytuacji nie oznacza samodzielnego decydowania o przymusowym leczeniu. Uprawnienia do udzielenia świadczeń bez zgody mają odrębne podstawy i ograniczenia. Nie należy wyprowadzać z art. 162 KK ogólnego prawa do wymuszania zabiegów na innej osobie.
Więcej o zgodzie i odmowie świadczeń: wyjaśnienie Rzecznika Praw Pacjenta.
Brak reakcji na SOR-ze — inne obowiązki, odrębna ocena
Stan pacjenta oczekującego na pomoc pogarsza się. Rodzina informuje personel, ale uważa, że zgłoszenie nie spotkało się z właściwą reakcją.
Taka sprawa nie sprowadza się do pytania, czy ktoś okazał obojętność. Trzeba sprawdzić stan pacjenta, dostępne informacje, przeprowadzone badania, czas reakcji i obowiązki konkretnych osób. Samo oczekiwanie na SOR-ze nie dowodzi przestępstwa; kolejność udzielania pomocy zależy również od pilności medycznej.
Odpowiedzialności lekarza zobowiązanego do opieki nad pacjentem nie należy utożsamiać z odpowiedzialnością przypadkowego przechodnia. W zależności od ustaleń znaczenie może mieć art. 160 KK dotyczący narażenia człowieka na niebezpieczeństwo, a przy określonych następstwach również inne przepisy. W przeciwieństwie do art. 162, art. 160 przewiduje także odpowiedzialność za zachowanie nieumyślne.
Przepisy: art. 160 KK oraz art. 162 KK.
Zasady przyjmowania pacjentów: informacja portalu Pacjent.gov.pl o SOR-ze i segregacji medycznej (PDF).
„Ktoś inny już pomaga” — obecność ludzi a rzeczywista pomoc
Przy osobie potrzebującej pomocy stoi kilka osób. Jedna z nich trzyma telefon. Kolejny świadek zakłada, że karetka została wezwana, chociaż nikt tego nie potwierdził.
Obecność innych ludzi nie oznacza jeszcze, że pomoc jest zapewniona. Istotne jest, czy ktoś rzeczywiście działa i czy odpowiednia pomoc może nadejść niezwłocznie. To właśnie realna możliwość niezwłocznej pomocy ze strony powołanej do tego osoby lub instytucji ma znaczenie dla wyjątku z art. 162 § 2 KK.
Nie ma natomiast potrzeby, żeby każda osoba wykonywała identyczne czynności. W sytuacji modelowej praktycznym krokiem jest ustalenie, kto wezwał służby i czy potrzebne jest dodatkowe działanie. Samo przypuszczenie „pewnie ktoś zadzwonił” może okazać się błędne.
„Bałem się podejść” — bezpieczeństwo pomagającego
Człowiek potrzebuje pomocy w zadymionym budynku albo w miejscu, w którym trwa agresywny atak. Świadek obawia się wejść w strefę zagrożenia, ale ma telefon i może pozostać w bezpiecznej odległości.
Art. 162 § 1 KK uwzględnia niebezpieczeństwo śmierci lub ciężkiego uszczerbku dla pomagającego i innych osób. Nie wymaga podejmowania działań wiążących się z takim narażeniem. Brak możliwości bezpiecznego podejścia nie oznacza jednak automatycznie braku jakiejkolwiek możliwości pomocy — trzeba osobno ocenić choćby wezwanie służb.
Podobnie należy odróżniać brak umiejętności wykonywania specjalistycznych czynności od możliwości przekazania zgłoszenia. Nie istnieje jednak jedna czynność, która w każdych okolicznościach wystarcza do wykonania obowiązku.
Błędna ocena sytuacji a świadome nieudzielenie pomocy
Art. 162 KK nie przewiduje nieumyślnej postaci tego przestępstwa. Trzeba wykazać zamiar: świadome zaniechanie albo godzenie się na nieudzielenie pomocy przy rozpoznawaniu możliwości wystąpienia zagrożenia objętego przepisem. Nie jest wymagane, aby ktoś chciał śmierci lub pogorszenia zdrowia drugiej osoby.
Nie wystarczy więc stwierdzić po zdarzeniu: „Powinien był się domyślić”. Ale nie wystarczy też samo zapewnienie: „Nie sądziłem, że to poważne”. Taką wypowiedź ocenia się wraz z pozostałymi dowodami, w tym wcześniejszymi wiadomościami, obserwacjami i zachowaniem tej osoby.
Odrębne obowiązki mogą ciążyć między innymi na osobach zobowiązanych do opieki nad dzieckiem lub pacjentem. Samo pokrewieństwo nie pozwala automatycznie przyjąć identycznego zakresu obowiązków w każdej sytuacji. Kwalifikacja prawna zależy od konkretnych ustaleń.
Pomoc prawna w sprawie nieudzielenia pomocy
Jeżeli otrzymasz wezwanie w związku z takim zdarzeniem, sprawdź, w jakim charakterze masz się stawić: świadka, podejrzanego czy osoby pokrzywdzonej. Od tego zależą przysługujące prawa i zakres potrzebnej pomocy.
Analizujemy przebieg zdarzenia i dostępne dowody, wyjaśniamy sytuację procesową, przygotowujemy pisma oraz zapewniamy obronę lub reprezentację w postępowaniu. Pomagamy również osobom pokrzywdzonym, a w przypadku śmierci — osobom uprawnionym do wykonywania ich praw.
Na pierwszą konsultację warto zabrać otrzymane wezwanie lub postanowienie, dostępne dokumenty i korespondencję dotyczącą zdarzenia. Nie musisz samodzielnie ustalać, który przepis ma zastosowanie.
Kontakt w sprawie pomocy prawnej
Więcej o zakresie usług: Sprawy karne — pomoc kancelarii.
Kancelaria Adwokacka Jarosława Wróblewskiego
Śródmiejska 21/1, Żary
Poradnik przedstawia ogólne reguły. Ocena konkretnego zdarzenia wymaga uwzględnienia jego okoliczności i dowodów.
